نظم وانضباط وبرقراری آن در مدرسه

پیشگفتار

با کودکان به زبان های گوناگونی می توان حرف زد. زبان قصّه ، زبان شعر ، زبان مثَل و ... امّا بهترین و گویا ترین زبانی که همه ی کودکان در سنین مختلف و با بهره های هوشی متفاوت می توانند آن را درک نمایند ، زبان بازی است.

بازی جوهر زندگی و پنجره ای به دنیای کودکی است . در بازی کودکان استقلال دارند.  نظر می دهند و مشکلات خویش را حل می کنند . بازی موثّرترین و پرمعناترین راه یادگیری کودکان است. هنگام بازی کودک فکر می کند برنامه ریزی می کند ؛ راه های تازه ای می یابد ؛ تجربه می کند ؛ پرورش فکری عاطفی ، جسمی و اجتماعی می یابد.

چکیده

امروزه دانش آموزان ما متناسب با رشد سطح فرهنگ و بلوغ فکری و جسمی و دیگر عوامل فیزیکی و روحی و همچنین مولّفه هایی چون پیشرفت سطح  آموزشی و پرورشی خانواده ها تفاوت های بسیاری با دانش آموزان نسل های اول و دوم دارند.

از طرفی با انقلابی که در روش های تدریس نوین در دنیا در طیّ این چند سال اخیر بوجود آمد است و پیشرفت هایی که کشورهای در حال توسعه در آزمون های مختلف بین المللی اعم از « پرلز » و « تیمز » داشته اند و هم چنین بررسی دانش آموزان شرکت کننده در المپیاد های جهانی مزید بر این علّت است که کارهای بنیادی در نظام تعلیم و تربیت کشورها انجام گرفته است.

این شاید دلیلش اهمّیّت و بهایی است که در این کشورها به مقوله های تدریس و افزایش میزان یادگیری و نشاط و رغبت به علوم مختلفی است که توسط معلّمان با تکنیک های جالب و مدرن صورت می گیرد.

بحث حاضر کنکاشی بر عوامل موثّر در نشاط و شادابی دانش آموزان در کلاس های درس  و بررسی تکنیک های جلب توجّه و افزایش میزان علاقمندی در فراگیران را جست و جو می کند.

 لزوم شادی در کودکان

بازی هایی که در کلاس درس و محیط مدرسه

بر اساس برنامه های درسی و تحقق هدف های آموزشی و پرورشی و به شکل هوشمندانه و برنامه ریزی شده مورد توجّه قرار می گیرند « بازی آموزشی » نامیده می شوند و می توان از آنها در فرایند یاددهی و یادگیری و به شکل شایسته ای استفاده کرد.

لذا می توان از این دسته از بازی ها ضمن افزایش یادگیری در دانش آموزان رغبت و نشاط را در آنان بالا برد تا زمینه ای برای علاقمندی در آنان نسبت به موضوع درس شود.

بچّه ها در دنیای شاد ساخته وپرداخته ی خود زندگی می کنند. از این رو می بایست برای ورود به این دنیای شاد و لحظه ای ، بچّه شد. البتّه  بچّه شدن مستلزم شناخت روزمرّه و آنی کودک و هم چنین استنباط کودکانه ای از لحظات آنان است.

شناخت نیازهای کودکان در ساعات آموزشی در دنیای بسیار گرم کودکان ما را به این نکته وا می دارد که کودکان فرشتگانی سفید بال برای پرواز در رویای قشنگ و شاد هستند که بسیاری از رفتارها و رویکردهای ما در تناقض با دنیای آنان است.

 شادی جزء لاینفک پردازش کودک در محیط پیرامون و رشد وی محسوب می گردد. بسیاری از ساختارهای روحی و جسمی کودک در جریان پرداختن به شادی و تخلیه هیجانات وی صورت می گیرد.

شادی ویتامین رشدی هنجارگونه ی کودک است. شناخت زمان و نوع شادی در کودک سهم بسزایی در این امر دارد. کودکان دوست دارند در بستر آموزشی خودشان شادی و سرور جاری باشد. لذا معلم کلاس می بایست در دقایق و ثانیه های کلاس خود این بستر را حفظ نماید و با جاذبه و دافعه ی خود لحظات شادی را در کودکان بطور خودکار همسان سازد.

لحن و کلام معلم نقش و جایگاه خاصی در شادی دارد. تکیه کلام های مناسب با حفظ وقار و متانت ، روحیه شاد و سرسبزی و طراوت را در کودکان زنده نگه می دارد. کودکان به دنبال لبخندهای شاد و کودکانه ی پنهان شده در بزرگتر ها هستند. استفاده از جزئیّات درسی و پارامترها و مولّفه ای موجود در تدریس می تواند فضا را برای شاد کردن کودکان هموار می سازد.

معلم می تواند با ارائه  و تنظیم  فعالیت هایی متناسب با موضوع درس و هم چنین ارائه ی چیستان هایی جوّ آموزشی کلاس را ضمن حفظ کردن انظباط  ، شادی و نشاط را در فراگیران بوجود آورد.

البتّه باید شرایط کلاس را سنجید و از پارازیت های مزاحم و فی البداهه به نحو احسن استفاده کرد و به عنوان نوش دارویی بر علیه خود دانش آموز شلوغ کار ، به کار بست. در این قضیه هم بُعد تربیتی و هم بُعد شادی و نشاط نهفته است .

یادمان باشد در دنیای کودکان مثل خودشان فکر کنیم و مثل آنها عمل نماییم.

عوامل موثّر بر نشاط کودکان در کلاس درس

از جمله مواردی که باعث بی رغبتی دانش آموزان و بالتبع عدم موفقیت آنان و در نهایت افت تحصیلی می شود ، مسئله ی خستگی و عدم نشاط دانش آموزان در کلاس درس می باشد لازم است که با بررسی عوامل موثر بر نشاط دانش آموزان زمینه های نشاط و شادابی را بارور و آفت خستگی را قلع و قمع نماییم.

· وضعیت فیزیکی کلاس :

فضای فیزیکی شامل رنگ ، نور ، چینش  نیمکت ها ، تهویه و تعداد دانش آموزان. برخی از دانشمندان معتقدند تمایل ناخودآگاه ما به یک یا چند رنگ خاص می تواند نشانه ای از نیازهای بدن ما در جهت ترمیم خود باشد. به عنوان مثال رنگ نارنجی رنگ گرم و صمیمی است . نارنجی پرتوهای شادی آفرینی از خود ساطع می کند که موجب رفع خستگی است . رنگ سبز که انرژی زا و آرامش بخش است به طوری که اضطراب را از انسان دور می کند  و موجب رفع تنش و گرفتگی عضلانی می شود. به خصوص که سبز رنگی ایده آل برای فضاهایی است که در آنها تمرکز و آرامش مورد نیاز است. 

* چینش نیمکت ها

علمای تعلیم و تربیت بهترین روش چینش صندلی ها را به صورت دایره ای یا «  U» شکل پیشنهاد می کنند. خصوصا در درسهایی که نیاز به بحث و بررسی فعالیت های گروهی برای حل یک مسئله و یا انجام آزمایش و یک پروژه می باشد. در این صورت تعامل و ارتباط به شکل صحیح انجام پذیر خواهد بود . این امر باعث می گردد تمامی فراگیران درگیر آن فعالیت شوند و حالت انفعالی  و خستگی در آنها به وجود نیاید.

*  تهویه و تعداد دانش آموزان

تهویه  هوا باعث می شود به صورت مستمر هوای تازه و پر اکسیژن در کلاس جریان داشته باشد و تنفس راحت تر انجام گردد. ضمن آن که تعداد دانش آموزان باید به خصوص نسبت به مساحت و فضای کلاس متناسب باشد.

*ابزار تشویق

تشویق عامل وادار کننده ای است که به انسان نیرو و انرژی می بخشد. شخصی که  تشویق می شود از کار و زحمت خود احساس رضایت و خشنودی می کند و این رضایت خاطر است که جلوی خستگی و بی میلی او را می گیرد.

*خواب کافی

دانش آموزانی که خواب کافی نداشته باشند ، عصبی ، نگران ، ناپایدار ، و سپس مضطرب شده و از مرحله ی روانی شدید به مرحله ی کوفتگی و خستگی می رسند. افسردگی ، کم اشتهایی  ضعف انرژی ، مشکلات روحی کناره جویی از دوستان و فعالیت ها  احساس بی ارزش بودن ، کم خونی  مشکلات گوارشی  و اندوهگینی از جمله عوامل دیگری است که جسم و روح دانش آموزان را تحت الشعاع خود قرار می دهد .

* اهمیت هدف در آموزش

از خصوصیات آموزش این است که برای فعالیت خویش  یک هدف و مقصد آگاهانه ای قائل گردیم ، این نوع فعالیت فقط برای فردی امکان پذیر خواهد بود که خود را بشناسد و قادر به تنظیم طرح آگاهانه ای باشد و آزادانه وسایل را برگزیند که امیال او را ارضا نماید و به کمک آنها به اهدافش برسد . ایجاد این حق و توسعه امکانات آن همانا چیزی جز پرورش و آمادگی احترام به شخصیت نیست.

* تقویت انگیزه درونی شاگرد

اگر معلم بکوشد انگیزه های درونی را در عمق جان شاگرد به وجود آورد چنین شاگردی خود جوش ، به حرکت در آمده و دیگر نیازی به عوامل بیرونی از قبیل تشویق و ترغیب نخواهد داشت ؛ لذا در اسلام بیشترین تاکید بر انگیزه های درونی شده است. روی این اصل خانواده ها و معلمان باید توجه داشته باشند که معیار های اولیه تربیتی خود را باید بر محور علایق درونی و انگیزه های داخلی قرار دهند تا در پرتو این محرکات درونی فرزندان خود به خود با میل و رغبت به سوی کمالات انسانی در حرکت باشند ، بدیهی است در مواردی هم برای این که کشش های درونی تقویت گردد می توان از تشویقات و عوامل ترغیبی استفاده کرد . نکته ظریفی که امروزه با آن مواجه هستیم این است که دانش آموزان اساسا به درس خواندن علاقه ندارند و از آن گریزان هستند این بی علاقگی آن چنان قوی است که همان طور شاگرد ابتدایی از نیامدن معلم خوش حال است دانشجوی دانشگاه نیز به وجد و شور در می آید . از این جا به دست می آید که جز در عده ای از دانش آموزان  تعلیم و تربیت جامعه ما نتوانسته است انگیزه و شوق درونی به وجود آورد و فرهنگ ها با برنامه های غلط و غیر صحیح همیشه تحصیل و علم را بر شاگرد تحمیل کرده است.

لذا وقتی می فهمد معلم نیامده است با یک دنیا شادی و نشاط از کلاس خارج می شود ، گویی از زندان خارج شده است و حال آنکه مولا علی (ع)  می فرمایند : اگر روزی آفتاب طلوع کند و من در آن روز علم و دانش تازه ای نیاموزم آن روز بر من مبارک نخواهد بود.

بنابراین اولیاء فرهنگ و آموزش و پرورش باید با یک  تغییر بنیادی نظام آموزش و پرورش را دگرگون ساخته به جای روحیه مدرک طلبی و رفاه طلبی عشق و ایمان به علم اندوزی را در جامعه پرورش دهند.

پرورش ابتکار عمل و خلاقیت در دانش آموزان

ممکن است در نگاه اول برای خواننده این سوال پیش آید که ابتکار و خلاقیت چه ارتباطی با شادابی و ایجاد نشاط در دانش آموزان کلاس دارد ؟ در جواب باید گفت که اگر بتوانیم در کلاس  دانش آموزان را برای پرورش خلاقیت و ابتکار عمل در درس خواندن و طراحی علمی تربیت کنیم دانش آموزان چنین کلاسی همیشه با انگیزه و شاداب بوده و بیشتر از معلمشان به درس خواندن و اکتشاف و خلاقیت علاقه نشان می دهند.

 روش های کاربردی پرورش خلاقیت در دانش آموزان

1. تقویت حس اعتماد به نفس و خودباوری در دانش آموزان

اصولا ایده های مثبت و ایمان به توانایی های فردی شرط اول موفقیت و پیروزی است.

2. اهمیت جدی به امر آموزش ابتکار عمل و خلاقیت

اگر ما خواهان داشتن دانش آموزانی خلاق و مبتکر هستیم باید اصول ابتکار و خلاقیت را به صورت منسجم و هدف دار به دانش آموزان داده تا خلاقیت در دانش آموزان نهادینه و پایدار گردد.

3. ترتیب دادن سخنرانی برای شخصیت های خلاق دانش آموز

رعایت و بهره گیری از این اصل از دو جهت حایز اهمیت می باشد. اول این که دانش آموزان خلاق ، اندیشه های مبتکرانه ی خود را در اختیار سایر دانش آموزان قرار می دهند . دوم این که سایرین با الگو برداری از چنین   شخصیت هایی  تلاش خواهند نمود که خود نیز خلاق و مبتکر شوند تا بتوانند الگویی برای سایر هم کلاسی های خود باشند.

4. ترغیب و تشویق دانش آموزان به حدس زدن

اندیشه های خلاق زمانی بروز خواهند کرد که شرایطی برای ایجاد آن فراهم شود . بهره گیری از روش حدس زدن در شرایط مختلف خود عاملی در شکوفایی استعداد ها و تجلی خلاقیت می باشد.

در این زمینه می شود مسائل گوناگون مطرح کرد و از دانش آموزان خواست که حدس بزنند که راهکار در این مورد چیست ؟

5. دادن فرصت برای ابراز احساسات  مثبت و منفی به دانش آموزان

یقینا هر دانش آموزی در برابر مسائل و رویدادها  واکنش منحصر به فردی خواهد داشت ، که بیان آن واکنش ها   می تواند زمینه ای برای تجلی خلاقیت در سایر دانش آموزان باشد.

بنابراین ایجاد فضا و بستری طبیعی و آرام برای بیان واکنش ها و احساسات دانش آموزان و دور نمودن فضاهای خشن و پر التهاب خود اقدامی عملی در پرورش خلاقیت دانش آموزان است.

6. پرهیز از عجله و شتاب در تقویت دانش آموزان

پرورش و تعالی خلاقیت امری است تدریجی و از حرکتی آرام برخوردارمی باشد . معمولا حرکت هایی که از روند یکنواختی برخوردار هستند ریشه دارترند از حرکت هایی نسنجیده  و پر شتاب .

7. پرهیز از تمسخر ، تهدید ، شرمنده کردن و تنبیه

یکی از روش های موثر در پرورش خلاقیت حذف عوامل منفی و تحقیرآمیز از فراروی دانش آموزان می باشد. اصولا تحقیر ، تهدید ، تنبیه و شرمنده کردن از اموراتی هستند که مانع شکوفایی استعدادها و خلاقیت ها می شوند. در نقطه ی مقابل  احترام گذاردن ، ارزش نهادن و تقویت خود باوری از لوازم شکوفایی خلاقیت می باشد.

8. توجه به تفاوت های فردی  دانش آموزان

هر دانش آموزی ، انسانی ویژه با امکانات و توانایی های منحصر به فرد خویش است. در پرورش خلاقیت ، توجه به این اصل ضروری به نظر می رسد که ما همگان را